Het idee achter dialectiek, zoals wij dat in dit artikel hanteren, is dat de geschiedenis, de mensheid, de natuur, evolutie enz., wordt voortgestuwd door twee (onafhankelijke, maar niet noodzakelijk tegengestelde) krachten: these en antithese. Vergelijk een these met een stelling en een antithese met een tegen-stelling, waarbij je een samenstelling zoekt die beide stellingen waarmaakt.

De "samenstelling" waar het hier om gaat is het als individu op een verantwoorde manier te leven en als samenleving zowel mens als dier een plaats te geven die recht doet aan haar aard.

 

Wat is dialectiek?

Dialectiek is een filosofische visie op het ontwikkelingskarakter, dus dynamische karakter van de werkelijkheid. Een permanente ontwikkeling, een voortdurende beweging is echter nooit volledig te vatten. Concrete kennis is daarom niet volledig sluitend. Op het moment van de analyse is het geanalyseerde object strikt genomen al weer anders. In die zin beoogt de dialectiek een consistent idee te geven over inconsistentie, een sluitende opvatting over niet volledig sluitende kennis van de werkelijkheid.

meer ....... (bevat literatuurverwijzing)

Klik hier voor een glossarium van woorden gebruikt in de spirituele wereld.

 

Een these en een antithese vormen een conflict of een dualiteit. Als tegengestelde krachten niet worden overstegen dan blijft het conflict bestaan en vormen ze een stagnatie. Vanuit een nog nader te bepalen eenheidsstandpunt op een hoger niveau terugkijkend kunnen we dit conflict mogelijk wel oplossen. Het doorleven van polariteiten en het ontdekken van de waardevolle aspecten daarin helpt een hoger eenheidsstandpunt te vinden. De op ontwikkeling gerichte bundeling van de these en de antithese leidt tot een progressie, een transformatie, een voortstuwing, genaamd synthese. De oorspronkelijk tegengestelde krachten zijn nu door de synthese vrijgemaakt. Als ware het een derde kracht zijn de twee basiskrachten geïntegreerd (in harmonie en balans samengebracht) tot een kwalitatief hoger niveau. Dit hogere niveau is het doel, de synergie, het resultaat, de bestemming.
Wanneer aan basisvoorwaarden is voldaan, kan de mens geestelijk groeien. Bijvoorbeeld: een mens die leeft in een gezond lichaam en in een stabiele samenleving, kan zijn aandacht op zijn ontwikkeling en hogere waarden richten.

We gaan hieronder een aantal steekwoorden bij elkaar plaatsen in een tabel, zodat zij samen bouwstenen vormen voor het beeld dat we willen oproepen. Door de steekwoorden als these, antithese en synthese bij elkaar te plaatsen, ontstaat een mozaïek van aspecten die kleven aan doelgericht denken en analyseren. Net als in echt mozaïek zijn de bouwsteentjes niet allemaal uniform, het ene steentje is wat groter dan het andere, niet alles past even precies. De concepten, begrippen, krachten, stellingen, aspecten, steekwoorden, (anti-)thesen zijn allemaal bouwsteentjes. Hopelijk roept het mozaïek een zinnig beeld op van de doelgerichte processen die wij op onze site willen ondersteunen en zegt het inzicht meer dan 1000 woorden.

De in de tabel genoemde begrippen zijn in de literatuur onder verschillende aanduidingen bekend. Dat is verwarrend, maar we willen de onderlinge samenhang laten zien. Ze worden ondermeer aangeduid als thesen, als triades of als polariteiten. Twee tegengestelde polen vormen een polariteit. Zij zijn krachten die met elkaar samenhangen, elkaar aanvullen of neutraliseren.
De mens onderscheidt polariteiten als goed en kwaad, man en vrouw, enz.. Liefde is het instrument om de polariteiten en tegenstellingen te verenigen. Dat gaat niet vanzelf. Liefde verleent vrijheid, angst neemt vrijheid weg. Liefde wil samensmelten, maar de mens wil zichzelf alleen tijdelijk verliezen.
Zolang de mens leeft vanuit zijn ego, hongert hij naar macht. Het 'ik' leeft van de afgrenzing en is bang voor de overgave, voor de liefde en de eenwording.
De af-zonde-ring maakt angstig, men voelt zich schuldig. Niets doen helpt niet, maakt het nog erger, maakt het leven zinloos. Deze patstelling dwingt de mens om zijn weg te gaan door de tegenstellingen heen, tot hij alles geleerd en geïntegreerd heeft om weer 'volmaakt' (héél) te worden. Op die middenweg naar bewustzijn moet hij keuzes maken, twijfels stoppen, tweedracht vermijden, dilemma's overwinnen en verlammende paradoxen overstijgen. Door aldus te leven kunnen liefde en vrijheid werkelijkheid worden.
Een synthese is iets anders dan een paradox, die gevormd wordt door een schijnbare tegenstelling tussen twee zaken die elkaar uitsluiten. Ook een paradox kan worden "overstegen" door een derde mogelijkheid te introduceren. Een synthese kan op haar beurt een springplank (these) voor een verdere ontwikkeling zijn.

Deze introductie van de tabel was bedoeld om de gebruikte termen te introduceren en in hun onderlinge samenhang uit te leggen, zodat zij samen het beeld kunnen oproepen dat we willen schetsen. Samen met de overige concepten in de kolom vormen ze cyclisch op elkaar inwerkende aspecten van spiritualiteit en eenheid, het hogere doel dat in veel ontwikkelingsprocessen (flows) wordt nagestreefd, zonder zaken te forceren: "Go with the flow".

     
These Antithese Synthese Dialectiek
     
abstract
Scheppen Ontvangen Verrijking Ontwikkeling
Expansie Contractie Ritme Groei
Trilling Vorm Harmonie Melodie
Loslaten Toelaten Openheid Stromen
Niet-zijnde Zijnde Beeld Ideaal
Yang Yin Dao Twee-eenheid
Fysieke Non-fysieke Metafysische Drie-eenheid
Verleden Heden Toekomst Geschiedenis
Verleden Toekomst Heden Ervaring
     
religie en politiek
Liberale Sociale Confessionele Politiek
God De Heilige Geest Jesus Drie-eenheid
Dharma Sanga Boeddha Drie-eenheid
Vrijheid Solidariteit Gelijkwaardigheid Recht
Cultuur Natuur Religie Mensheid
     
individu
Lichaam Denkende geest Ziel Mens
Onafhankelijkheid Verantwoordelijkheid Zelfdiscipline Vrijheid
Doen Niet-doen Wijsheid Wu-wei
Onderbewustzijn Bewustzijn Bovenbewustzijn Lerende geest
Id / Es Superego Ego Psyche
Verstand Gevoel Intutie Kennis
IQ
(intelligentie quotiënt)

EQ
(emotioneel quotiënt)

SQ
(spiritueel quotiënt)
Intelligentie
     
mens en dier
Vader / mannelijke Moeder / vrouwelijke Kind Gezinsleven
Potentie(el) Zorg en aandacht Ontplooiing Volwassenheid
Vrijheid Liefde Spirituele kwaliteit Geluk
     

De in de eerste twee kolommen opgesomde (anti-)thesen worden niet normatief bedoeld, maar als neutrale krachten. De ethiek geldt voor de synthese: verantwoordelijkheid heb je (gekregen), maar wanneer je je verantwoordelijkheid neemt (accepteert), dan ben je pas een verantwoord levend persoon (geworden). Sommige synthesen vormen vervolgens weer een these.
Wanneer iemand twee polariteiten geen verbinding laat aangaan, niet tot ontwikkeling laat komen, dan leidt dit tot "verstarring of stagnatie", "vertraging of woekering" of "egoïsme".
Opvallend aan het onderste deel van de tabel is dat de zaken die zowel voor mens als dier gelden zowel zeer concreet als zeer abstract, maar fundamenteel zijn. Voor de begrippen "vrijheid", "liefde" en "kwaliteit" geldt dat zij door concrete definiring (operationalisatie) aan zeggenschap verliezen en verantwoordelijkheid wegnemen.

Zij die het operationaliseren ("zeggen"), weten het niet
Zij die het weten, operationaliseren het niet
(vrij naar Zen, Laotse)

Het is vruchtbaarder om voor deze begrippen het tegendeel te definiëren (door het negatieve in regels vast te leggen) en zo indirect zicht te geven op het positieve. Bijvoorbeeld, het is verboden om mensen tegen hun wil op te sluiten (gijzelen). Mede door dit verbod wordt de menselijke bewegingsvrijheid gegarandeerd. Het kan niet genoeg benadrukt worden dat een dergelijke vorm van negatief formuleren een positieve uitwerking heeft. Bijvoorbeeld: een dier mag niet de vrijheid ontnomen worden om buiten te komen.
Het moet aan mens en dier worden overgelaten hoe zij de positieve vorm voor zichzelf inrichten. De vrijheid om "liefde" en "kwaliteit" harmonisch in zichzelf te ervaren is het geboorterecht van een mens, terwijl "vrijheid" voor dieren onder hun rechten zou moeten vallen.

Met name respect is de grondhouding waarmee de mens het dier op deze onderwerpen tegemoet zou moeten treden. Respect wordt op deze site omschreven als "gepaste afstand". Met deze twee woorden wordt duidelijk dat je zowel de juiste afstand als te veel of te weinig afstand kunt houden in het respecteren van vrijheid, liefde en kwaliteit.

Te veel afstand leidt tot onverschilligheid, te weinig afstand tot "doodknuffelen en afweer". Wanneer we de juiste afstand houden ten opzichte van de ander dan kan wederzijds energie vrijgemaakt worden om desgewenst het contact op een hoger plan te brengen.

Het is aan de mens om de weinige ruimte die voor dieren op de aarde overblijft zo intact te laten dat dieren deze begrippen er op hun eigen wijze (prettig) kunnen ervaren.

Een mens of dier kan niet leven wanneer hij alleen is in een te kleine ruimte. Mensen en dieren hebben relaties naar zichzelf en anderen. Het gaat om de juiste houding of gerichtheid in die relatie of zijzelf en anderen daar iets aan hebben.

     

In de volgende tabel wordt dat deel van de concepten uit de vorige tabel nog eens weergegeven dat betrekking heeft op het zelf en de ander. Voor alle concepten geldt dat deze betrekking hebben op mensen en in steeds oplopende mate ook op dieren. In de tabel staat zowel in horizontale als in verticale richting een evolutie (synthese) verbeeld van zowel een persoonlijheids-, als een natuurlijke, als een culturele ontwikkeling.
We relateren tenslotte het geheel aan emancipatie.

het zelf de ander gerichtheid resultaat
       
onthechting liefde spirituele kwaliteit geluk
(zelf)ontplooiing onafhankelijk maken deugdzaamheid (zelf)realisatie
kennis verantwoordelijkheid discipline beschaving
arbeid zorg samenwerking samenleving
vrijheid solidariteit gelijkwaardigheid recht(vaardigheid)
lijden medelijden emancipatie evolutie
ervaren samenleven intutief leven welbevinden
gedachte woord daad ervaring
instinct zorg nageslacht voortbestaan
emoties gevoelens gewaarwording overleven
     
Veel van de genoemde concepten zijn vormen van sensaties. Emoties hebben een functie voor mens en dier. Gecombineerd met kennis noemen we de gewaarwording van de mens bewustwording, die leidt tot een groter bewustzijn. Het principe en doel blijven hetzelfde: emoties leveren het individu de informatie nodig om "verder" te leven. Dat is een basisvoorwaarde om te leven. Het leven is cyclisch, maar wanneer het "vooruit" gaat, is het een opwaartse spiraal.
Gezien vanuit het individu is het voortbestaan van de soort een secundair doel. De volgorde van hogere doelen (genoemd onder "resultaat" in de tabel) is arbitrair. Ze zijn wel gericht op eenheid, maar niet verzekerd. Een goede afloop ligt in menselijke handen. Het hoogste gevoel van volmaakte liefde is de ervaring van eenheid met al-wat-is.
Het is slechts een klein aantal factoren dat de kwaliteit van het bestaan uitmaakt van mens en dier. Zoals boven al gesteld: een gezond lichaam en een gezonde samenleving (statische kwaliteiten) geven een individu de vrijheid om zichzelf niet gestoord door vervelende gevoelens te ontplooien (dynamische kwaliteit).

Met wat extra moeite: zelfdiscipline (oefening), onthechting en liefde is kwaliteit van het bestaan en geluk onder ieders bereik. Maar iemand die niet héél is, kan minder voor een ander doen. Door deugdzaamheid wordt de persoon en zijn gedrag uit liefde gekenmerkt door aandacht, begrip en geduld en daardoor kan er een hechte samenhang tussen mensen ontstaan.

Wat is wijsheid?

Wijsheid is het denken van een geest, die ook door liefde wordt gekenmerkt.
Liefde is het voelen van een geest, die ook door wijsheid wordt gekenmerkt.
Waarheid, wijsheid en liefde leveren een goed gevoel en een zuiver geweten op. Luister naar je gevoel en respecteer je gevoel. Jouw gevoel geeft richting, positief of negatief. Met de aanname dat ook lijden een wezenlijk onderdeel van het leven is, maar dat een gerichtheid op gelijkheid (eenheid) in combinatie met vrijheid en solidariteit leidt tot recht(vaardigheid) zijn we weer terug bij de emancipatie. Waarom zouden we deze begrippen niet ook (weer) laten betrekken op dieren? We ketenen met onze macht anderen omdat we denken daarvan beter te worden en daarmee onze veiligheid te garanderen, maar de ander wordt een blok aan het been. Vroeger deden we dat in de vorm van slavernij, nu hebben we wurgende arbeidscontracten en beklemmende bio-industrie.
Door macht en ruimte te delen, door een bescheiden houding (
respect, zelfdiscipline, onthechting), liefdevol gericht op emancipatie (vrijheid), komt creatieve energie vrij en door onze verbondenheid en eenheid met alle levende wezens te accepteren en waar te maken (realiseren), komt onze beschaving op een hoger plan. En dat voelt beter.

 

Iemand die het opbouwende spanningsveld van tegenstellingen goed weten te schetsen ten dienste van een tranformatieproces is Jan Bommerez, zie ook deze video met een presentatie van hem bij Boertien: